Je bent wat je doet. Nee, je doet wat je niet kunt vermijden, en je bent waar je mee weg kunt komen. Je doet wat je moet doen om te overleven en dan ben je wat je wordt.
Deze redenering is typisch Hal Hartley – de regisseur aan wie de komende weken in de Amsterdamse Melkweg een retrospectief is gewijd. Hij komt in dialoogvorm voor in de door Hartley geschreven en geregisseerde korte film Surviving desire (1991), een film die begint met een scène in een klaslokaal. Een literatuurdocent leest een passage uit Dostojevski’s De gebroeders Karamazov voor en krijgt ruzie met zijn studenten, omdat ze die ene alinea al anderhalve maand lang bestuderen, zonder dat de docent er veel over te melden heeft. Het enige dat hij doet is vragen stellen. Dat, merkt een van de studenten op, zouden zíj juist moeten doen, waarna hij de antwoorden moet geven. Zo hoort het immers.
Een prettige eigenschap van Hartleys films is dat ze zich weinig aantrekken van hoe het hoort. Zijn dialogen zijn vaak volkomen onnatuurlijk, de personages lijken regelmatig volledig langs elkaar heen te praten en er gebeuren zo nu en dan onverklaarbare dingen, die dan ook niet verklaard worden. Normale omgangsvormen doen vaak niet ter zake. Diepzinnige gesprekken over relaties kunnen plaatsvinden tussen vier mannen op een heren-wc, die elkaar bovendien niet eens kennen. Een personage dat op straat loopt kan ineens een perfect gechoreografeerde Gene Kelly-achtige dans met twee voorbijgangers doen, waarna de film gewoon verder gaat. Er wordt veel voorgedragen uit boeken, veel gefilosofeerd over het leven. Veel gespeeld met taal en logica.
In de beste gevallen levert dat films op waar je ademloos naar zit te kijken, geprikkeld door de slimme, geestige dialogen, licht verbijsterd door de merkwaardige personages en ontroerd door hun vaak onhandige pogingen contact te maken of liefde te vinden. Films die worden bevolkt door personages die zichzelf omschrijven als ‘jong, blank, hoger opgeleid, middle class, ongeschoold, blut en dronken’.
In Trust (1990) en Simple men (1992) was Hartley op zijn best. Toen hij die films maakte, was hij een van de grote namen in de onafhankelijke Amerikaanse film. Een veelbelovend talent met een frisse, originele visuele en inhoudelijke stijl, wiens films de hits van de kleinere filmfestivals waren. Het is merkwaardig hoe weinig er nu nog van Hartleys reputatie over is. Hartley is de afgelopen jaren uit de gratie geraakt en zijn laatste film No such thing (2001) werd in Nederland niet eens uitgebracht. Zelfs bij de toch goed voorziene Amsterdamse videotheken, die een hoekje voor zijn oudere films hebben ingeruimd, is hij niet te vinden, terwijl No such thing al bijna een jaar uit is op video en dvd.
Amerikaanse critici hadden weinig positiefs te melden over No such thing. De welwillendste recensenten noemden het een ambitieus maar onevenwichtig werkstuk, de strengste vonden de film saai en mislukt. Toch is het jammer dat de film niet in de Melkweg te zien is: het is een film over een monster, en het zou toch interessant zijn om te zien wat Hartley met dat gegeven heeft gedaan.
Hartleys laatste goed ontvangen film is Henry Fool (1997), al riep ook die weerstand op. Want dezelfde elementen die zijn films zo prikkelend en amusant kunnen maken, zijn op andere momenten irritant. De geforceerde dialogen, dat te opzichtig onconventioneel willen zijn (op het kokette af), het te gemakkelijk grijpen naar absurdisme waardoor al die gekkigheid gaat vervelen – daardoor was bijvoorbeeld Amateur (1994) teleurstellend, een soort thriller waarin onder meer een voormalige non voorkomt die geld verdient met het schrijven van porno-verhalen. Henry Fool was boeiender, maar met zijn ruim twee uur aan de lange kant, waardoor ook die film de irritatiegrens dicht naderde.
Het zal in de Melkweg interessant zijn te zien of de magie van vooral Trust, The unbelievable truth en Simple men tien jaar later nog werkt, of dat die films vooral nostalgie zullen oproepen. De regisseur is zelf nog lang niet aan nostalgie toe, zo blijkt als je Hartleys website bekijkt. Hierop wordt een nieuw project aangekondigd, NOVA. Ook schrijft Hartley momenteel voor de Nederlandse componist Louis Andriessen het libretto van een nieuw muziektheaterstuk getiteld Innana. Half oktober gaat dit stuk in een regie van Paul Koek bij ZT Hollandia in première. Eerder werkten de twee samen voor het stuk The New Math[s].